همان طور که  پیش تر سخن رفت یکی از ویژگیهای امام موسی صدر سنتی و تقلیدی نبودن وی بوده است و از این رو همیشه شرایط مطلوب تر را جویا می شد و تغییر را ضرورتی برای همه ارکان جامعه می  دانست و معتقد بود که همانطور که جامعه و نیازهای تغییر می کند ما هم باید شیوه های کاری خود را تغییر دهیم و بالطبع محیطی چون حوزه که امام صدر بیشترین ارتباط را با آن داشته است از این نیاز مستثنی نبود. او اصلاحاتی را در حوزه مد نظرشان بوده که موارد مشابه آن را تنها اندکی از متفکرین دیگر چون شهید بهشتی و شهید مطهری مطرح کرده بودند. مرحوم علی حجت کرمانی در این باره می گوید:

« در میان فضلای هم دوره ام موسی صدر ، افراد معدودی بودندکه تعدادشان شاید از انگشتان یک دست تجاوز نمی کرد ، دارای چنین تفکری بودند آنها اعتقاد داشتند که حوزه در و پیکر می خواهد ، حساب و کتاب می خواهد ؛ امتحان باید گذاشته شود ؛ هر کسی نباید بتواند عمامه بر سر بگذارد و ادعای روحانیت بکند ؛ کتابهای درسی که تاریخ تدریس آنها سپری شده و مایه اتلاف  عمر طلاب است از برنامه اموزشی کنار گذاشته شود و… ، امام موسی صدر از همان ابتدای جوانی ، یعنی از زمانی که دانشجوی دانشگاه تهران و مدرش حوزه علمیه قم بود چنین افکار اصلاح گرایانه ای داشت .»[۱]

در فضای آن روز حوزه که اغلب به همان درسها و بحثهای قدیمی و  مجلسی و منبری  اکتفا می کردند وحتی چنین افکاری را دون شأن روحانی میدانستند  امام موسی صدر زبان فرانسه می خواند . « در زمانی که زبان خواندن امتیاز نبود که هیچ بلکه ضد ارزش بود»[۲]

دکتر علی اکبر صادقی در مورد افراد آن روز حوزه می گوید:

«در دوران تحصیلات حوزوی تنها کسی که در میان فضلا به مسائل اجتماعی اهمیت می داد و روزنامه و مجله  می خواند امام صدر بود ! نگرش او چنین بود که دروس حوزوی و دانشگاهی را تنها بدین جهت باید خواند که بتوان آنها را در خدمت مردم و زندگی انسانها قرار داد . و این همان راهی است که خود وی در پیش گرفت . او هیچگاه  نمی خوست علم را بعنوان یک شئی مقدس در آورد . او علم را از آن جهت می خواست که بتواند در خدمت مردم قرار گیرد .»[۳]

یکی از مباحثی امام صدر خواهان تغییر و تجدید آن در حوزه بود شیوه های تبلیغی بود. امام صدر در سخنرانی[۴] که درتاریخ ۷ مهر ۱۳۴۴ در موسسه دارالتبلیغ اسلامی قم در حضور بزرگان  آن روز حوزه ، شیوه های مورد استفاده در حوزه ها را مورد نقد قرر می هدو با اشاره به اینکه جهان منظم است و نمی توان در آن بی نظم زندگی کرد و اینکه جامعه امروز همه چیزش تشکیلاتی و سازمانی است و ما اگر بخواهیم بی سازمان و تشکیلات  فعالیت کنیم موفق نخواهیم شد ؛ ضرورت منظم شدن و منسجم شدن سازمان روحانیت را یکی از شروط اساسی آن ذکر می کند . امام صدر با اشاره به شیوه های تبلیغی دیگر مذاهب در لبنان و ارائه مثالهایی ضعف تبلیغ در میان مراکز دینی شیعی را بهتر می نمایاند .

سپس شرط موفقیت را در شناخت کامل از جامعه شیعه . یعنی اینکه بدانیم جامعه آماری شیعه چقدر است در کجا ها ساکن هستند ، نیازهای آنان چیست ، چه مشکلاتی دارند و…تا بتوان برای انها برنامه ریزی کرد .

البته امام صدر خود برای شناخت جامعه شیعیان لبنان سالانه بیش ۱۰۰۰۰۰کیلومتر را با اتومبیل شخصی خود در لبنان که کشور کوچکی است  طی می کرد از نزدیک با زندگی آنها مشکلاتشان آشنا می شد و سپس براساس نیازها آن روز لبنان برای آنها برنامه ریزی می کرد و یکی از عوامل موفقیت اما صدر شناخت دقیق وی از جامعه لبنان بوده است که این تنها شامل روستاها و شهرهای شیعه نشین نبوده است بلکه روستا های مسیحی و سنی ها هم مورد توجه امام صدر بوده است .

[۱] ) عزت شیعه جلد دوم ، محسن کمالیان ، انتشارات صحیفه خرد صفحه ۲۲۱
[۲] ) ، همان صفحه ۴۴ (نقل قولی از آیت الله موسوی اردبیلی)
[۳] ) همان صفحه ۲۰۱
[۴] ) متن کامل سخنرانی در کتاب “نای و نی ” از مجموعه ” در قلمرو اندیشه امام موسی صدر ” ، صفحه ۲۷۹ تا ۳۰۰ ، ترجمه شادروان علی حجتی کرمانی می توانید ببینید