موضوع آزادی بیان در جامعه بشری، با بروز انقلاب فرانسه طرح شد. این انقلاب در سال ۱۷۸۹میلادی به پیروزی رسید و حقوق بشر و شهروندی را در اعلامیه هایی تعریف کرد. به گونه ای که در اصل چهارم «حقوق بشر و شهروند» آزادی عمومی بدین شکل تعریف شد که: آزادی عبارت از انجام هر کاری است که به دیگری لطمه وارد نسازد. بنابراین اِعمال حقوق طبیعی هر شخص، محدودیتی جز آنچه تامین حقوق طبیعی اعضای دیگر جامعه در نظر گرفته شده است ندارد و این محدودیت را فقط قانون معین می کند. آزادی ها عموما به دو دسته شخصی و فکری تقسیم می شوند. آزادی های فکری در حقیقت آزادی های سیاسی است، که شامل آزادی عقیده، آزادی مذهب و آزادی بیان، آزادی مطبوعات و سایر وسایل ارتباط جمعی، آزادی انجمن ها، احزاب و جمعیت ها و آزادی اجتماعات و تظاهرات است.

گروهی بر این باورند که مطبوعات آزاد می توانند جامعه ای را به سعادت و بهروزی رسانده و اسباب پیشرفت و ترقی یک کشور را فراهم کنند. سید جمال الدین اسدآبادی، که از جمله اندیشمندان و مصلحان بزرگ معاصر است، چنین اندیشه ای درباره مطبوعات دارد.

چندی پیش که سازمان گزارشگران بدون مرز گزارش سالانه خود را منتشر ساخت و ایران را از نظر میزان آزادی مطبوعات در میان ۱۷۵ کشور جهان در رده ۱۷۲ قرار داد، این سوال در ذهن به وجود آمد که جایگاه عنصر مطبوعاتی در جامعه کجاست ؟ و اینکه مطبوعات در راه خدمت به اجتماع چه وظیفه ای دارند ؟ و آیا مطبوعات می توانند در ساختن جامعه ایده آل موثر باشند؟و یا اینکه حکم چشم نظارتی را برای اجتماع داشته باشند تا هر زمان که انحرافی مشاهد کردند آن را به اطلاع جامعه برسانند؟

هر چند که این روزها تعدادی از روزنامه نگاران هم وطن در زندان به سر می برند و آنان که ظاهرا آزاد هستند هم کمتر می توانند آنچه را باید، بگویند. برآن شدم تا کلام یک عالم دین را درباره مطبوعات و حق روزنامه نگار با هم بررسی کنیم . چیزی که شاید کمتر بتوانید درکلام علمای دین آن را بیابید .

سید موسی صدر، مجتهدی دانش آموخته حوزه علمیه قم و نجف است که به دعوت علامه شرف الدین و تایید آیت الله بروجردی به لبنان هجرت کرد. بعد از گذشت مدتی به امام موسی صدر مشهور شد و وجدان لبنان لقب گرفت.

امام موسی صدر در مراسم هفتمین روز ترور کامل مروه روزنامه نگار لبنانی (۳۱/۵/۱۹۶۶) سخنانی را ایراد کردند . سخنانی سرشار از احترام به رسانه و عنصر مطبوعاتی ، سخنانی که در آن آزادی حق روزنامه نگار شمرده شد، حقی که جامعه باید به او پیشکش کند. با هم گزیده ای از این سخنرانی را مرور می کنیم:

…مطبوعات محرابی است برای پرستش خدا و خدمت به انسانها، و اگر از عهده وظایف خود بر نیاید دامگهِ شیطان و مایه تخریبِ انسانیت خواهد بود. این عرصه از مهمترین و حساس ترین میدانهای جهاد است. زیرا افکار عمومی را شکل می دهد، فرهنگ آفرین است، خوراک روح را فراهم می آورد، مراحل جدید تکامل معنوی را پی می نهد، عواطف مردم را پیراسته می گرداند، و آنها را به نیکی و راستی رهنمون می شود.

مطبوعات، با نظارت بر جامعه و ارکان آن، و با جهت دهی به دولت و حاکمیت و نهادها، و با مشارکت در سازماندهی اقتصاد و سیاست، و کوشش در تصحیح امور جامعه، در حقیقت، به جامعه بشری و محیط انسانی نظم می بخشد و ، به این ترتیب، خدمتگزار جامعه، فرد و انسانیت، و نتیجتا از ارکان کرامت بخشیدن به انسان و حفظ این کرامت است….

…عنصر مطبوعاتی می تواند جامعه ای صالح بیافریند. چون آنگاه که مقاله ای نشر می دهد یا تحلیلی می نویسد یا تصویری را به چاپ می سپارد یا عنوانی را برجسته می کند یا به تفسیر رویدادی می پردازد، در حقیقت، در پی جهت دادن به فرد و جامعه است، و می تواند پدری راهنما و دلسوز و هدایتگری فرزانه باشد، همچنان که می تواند خیانتکار یا گمراه کننده یا تحریفگر حقایق و اندیشه ها باشد….

…مطبوعات از مهم ترین میدانهای جهادی و از برجسته ترین عوامل تکوین انسان مدنی است . این جایگاه والا وظایفی در قبال جامعه، بر عهده اصحاب مطبوعاتی می گذارد، همان طور که وظایفی در قبال اینان بر عهده جامعه می نهد. وظیفه اینان در قبال جامعه جهت دهی، روشنگری و خیرخواهی مخلصانه و بی شائبه است. حق آنان بر جامعه نیز همان برخورداری از آزادی، و پشتیبانی و تامین امکاناتی است که او را از فساد و انحراف مصون بدارد….

…آزادی برترین سازوکار فعال کردن همه تواناییها و ظرفیتهای انسانی است. هیچ کس نمی تواند در جامعه محروم از آزادی خدمت کند، تواناییهایش را پویا و موهبتهای الهی را بالنده سازد.

…آزادی یعنی به رسمیت شناختن کرامت انسان و خوش گمانی نسبت به انسان؛ حال آنکه نبود آزادی یعنی بدگمانی نسبت به انسان و کاستن از کرامت او. کسی می تواند آزادی را محدود کند که به فطرت انسانی کافر باشد. فطرتی که قرآن می فرماید: فطرت الله التی فطر الناس علیها. فطرتی که پیامبر باطنی و درونی انسان است.

آزادی حق روزنامه نگار است، که جامعه اش باید به او پیشکش کند.

آزادی خدمتی است به روزنامه نگار تا کار خود را به انجام رساند، خدمتی است به جامعه تا همه چیز را بداند….

برای آنکه نظر روزنامه نگار خیرخواهانه، صادقانه و بی شائبه باشد، برجامعه است که برای او آزادی را تامین و خاطر آسوده را تضمین کند، تا تحت تاثیر زرق و برقها و انواع فشارها قرار نگیرد. با چنین تمهیداتی، جامعه هم منتفع خواهد شد. با چنین سازوکاری جامعه به خود نیز خدمت می کند، نقش حقیقی خویش را ایفا می کند، و از توان جهادگران خود بارور و بهرمند می شود.

به راستی که آزادی والاترین شیوه برای شکوفا کردن قابلیتها، ظرفیتها و استعدادهای جامعه است و چنین حقی با آزادی ادا می شود.

روزنامه نگار نباید مورد اهانت و تحت فشار قرار گیرد، نباید به فقر و نداری بیفتد، و نباید در معرض تهدید و ترور واقع شود….

آنچه با هم مرور کردیم نشان از جایگاه ویژه رسانه در اندیشه امام موسی صدر دارد. هر چند در آن زمان مهمترین رسانه در جوامع، مطبوعات بودند؛ اما می توان این نگاه را امروز به تمام شکل های اطلاع رسانی تعمیم داد. آنجا که عنصر مطبوعاتی می تواند جامعه ای صالح بیافریند ، در این روزگار رادیو، تلویزیون، امواج ماهواره و خطوط اینترنت چه کار عظیمی می توانند در ساختن فرهنگ جوامع و تعالی انسانها انجام دهند؟