30 دی سالگرد درگذشت مرحوم مهندس مهدی بازرگان بود. به این بهانه بخشی از خاطرات امام موسی صدر با وی را بررسی کردیم:

امام موسی صدر در سال ۱۳۳۸ به لبنان رفت و تا سال ۱۳۵۷ و ربوده شدنش،تنها سه بار به ایران آمد. اما در طی این سال ها همواره در جریان مبارزات مردم ایران قرار داشت. با مبارزان و رهبران نهضت در ارتباط بود و از آنان حمایت می کرد. لبنان و سوریه اقامتگاه مخالفین بسیاری بود که تحت حمایت سید موسی صدر بودند.

امام صدر زمانی که مدرسه صنعتی جبل عامل را تاسیس کرد بدنبال مدیری مناسب برای اداره آن بود و برای پیدا کردن شخص مورد نظر از مرحوم مهندس مهدی بازرگان کمک خواست.

مهندس بازرگان این دیدار را چنین توصیف می کند:«آقای موسی صدر که در امور دینی – اجتماعی کار می کرد و در لبنان رهبری شیعیان را بعهده داشت و بعد هم بطور مرموزی ناپدید شد، در یکی از سفرهایش به تهران در یک میهمانی گفت: در لبنان برای احیای شیعه مجتمعی مثل دانشسرای شبانه روزی ایجاد کرده ایم تا به نوجوانان و جوانان شیعه کارهای حرفه ای و آموزش دینی و اخلاقی بیاموزیم. پرسید چه کسی می تواند سرپرستی این موسسه را بعهده بگیرد؟

من بلافاصله گفتم چمران.این مرد هم مهندس است،هم معتقد و فداکار و کاردان….دوسال بعد موسی صدر در نامه ای به من نوشته بود:این مرد همان کسی ست که دنبالش بودم.»(۱) (لازم به ذکر است که شهید دکتر مصطفی چمران در دوران تحصیل در دانشگاه تهران دانشجوی مهندس بازرگان در دانشکده فنی بود.)

بازرگان درباره علت اختلاف جلال الدین فارسی با دکتر چمران می گوید:«جلال فارسی از کسانی بود که چمران را دوست نداشت. او را رقیب خود می دانست.اما این کجا و آن کجا؟»(۲)

امام موسی صدر همچنین از حجت الاسلام سید محمد غروی خواست تا با کمک استاد حسین حماده کتاب «راه طی شده» مهندس بازرگان را به عربی ترجمه کند.«امام این کتاب را دارای ادبیاتی جدید جهت دعوت جوانان بسوی اسلام یافته و شدیدا علاقمند بود که علما و مبلغین نیز ادبیات دعوت مردم بسوی خدا را به روز کنند.»(۳)

دکتر صادق طباطبایی درباره ارتباط امام موسی صدر با مبارزان ایرانی می گوید: «از دکتر چمران شنیدم که قبل از دستگیری هسته مرکزی مجاهدین خلق در سال ۱۳۵۰،یعنی گروه حنیف نژاد که خیلی به مرحوم طالقانی و بازرگان نزدیک بودند، ملاقات های مکرری میان شهید باکری {برادر ارشد شهیدان مهدی و حمید باکری} شهید خاموشی و نیز یکی از برادران آلادپوش با آقای صدر صورت گرفت. البته ملاقات ها بسیار محرمانه بودند. من احتمال می دهم که آقای صدر با تهیه گذرنامه های لبنانی کار رفت و آمد مجاهدان را تسهیل می کردند. البته این امر به دلیل اعتماد به حمایت مرحوم طالقانی از آنها بوده است.»(۴)

شش ماه بعد از ربوده شدن امام موسی صدر، انقلاب ایران به ثمر نشست و مهندس بازرگان نخست وزیر دولت موقت شد. وجود بحران ها و مشکلات فراوان برای دولت نوپای اسلامی باعث فراموشی نام امام توسط برخی دوستانش نشد.

مهندس بازرگان هیئت تحقیق تشکیل داد که قرار بود براساس موافقت دوجانبه با لیبی برای تحقیق درباره سرنوشت امام موسی صدر به لیبی برود و تا روشن نشدن قضیه، ایران رابطه ای با لیبی نخواهد داشت. البته این هیئت هرگز به لیبی نرفت! یک روز قبل از اعزام هیئت قذافی به بهانه صحبت های چند هفته قبل دکتر صادق طباطبایی که رئیس گروه تحقیق بود، از پذیرش آنها خودداری کرد و برخی افراد داخلی هم به بهانه های مختلف مانع از اعزام این هیئت شدند. تا جایی که امام خمینی از دکتر طباطبایی خواست مدتی سفر را به تعویق بیاندازند تا مخالفان آرام شوند: فرصتی که با کارشکنی های مرجع قدرتمند آن سال ها هرگز فراهم نشد!

مهندس بازرگان دراولین سالگرد ربوده شدن امام صدر خطاب به مردم لبنان چنین می گوید: « فراموش نمی شود آن روز که امام موسی صدر، رهبر هوشمند و دلسوز شما در پایان جنگ داخلی که مسیحیان فالانژ بر شما تحمیل کرده بودند لب به سخن گشود، چگونه سیل محبت هم کیشان ایرانی شما به سوی جنگ زدگان شیعه جاری شد و… از خداوند متعال عظمت و بهروزی شما شیعیان لبنان را خواستارم و آرزو می کنم که سرنوشت امام موسی صدر، رهبر کوشا و مجاهد خستگی ناپذیر شما روشن گردد. آن کس که همچون پلی میان ملت ما و مردم لبنان واسطه اتصال بود. از پرودگار یکتا مسئلت می کنم که به سلامت نزد ملتش بازگردد و کارهای ناتمام خود را در بازسازی جامعه شیعه لبنان از سر گیرد»(۵)

آیت الله سید محمود طالقانی، یار مهندس بازرگان در نهضت آزادی هم درباره ناپدید شدن رهبر ایرانی شیعیان لبنان گفت: « فقدان امام موسی صدر کمبود بزرگی برای شیعیان جهان محسوب می شود،زیرا در این شرایط امام موسی صدر می توانست در انعکاس انقلاب اسلامی ایران در کشورهای عربی سهم بزرگی داشته باشد. ما هر قدرتی که داریم،برای پیدا کردن امام موسی صدر به کار می اندازیم. من امام موسی صدر را می شناسم.با او دوست صمیمی هستم و از مبارزات او آگاهی کامل دارم»(۶).

۱-کمالیان،عزت شیعه۲،ص۵۷۷٫

۲-همان

۳- همان،ص ۱۶۳

۴-همان،ص۱۴۰

۵- خسروشاهی، ویژه نامه تاریخ و فرهنگ معاصر، ص ۴۵۵

۶- همان